Spinoza en de politieke religie

Berust het beeld van Spinoza als voorvechter van de individuele vrijheid en van de democratische staat (Jonathan Israel, etc.) op een vervalsing? Doe je Spinoza meer recht door hem te zien als een denker die scherp laat zien hoe de machtsstaat er goed aan doet een (religieuze) mythe in te zetten om het volk met list en bedrog aan zich te binden? Yoram Stein gaat met Victor Kal in gesprek over zijn boek De list van Spinoza. De grote gelijkschakeling.

In zijn Theologisch-politiek tractaat (1670) heeft Spinoza met groot vernuft een politiek systeem ontworpen waarin ‘het volk’ het probleem vormt en de religie de oplossing. Intussen brengt hij zijn moderne lezers op een dwaalspoor door met verve de ‘vrijheid van denken’ te propageren en het over ‘democratie’ te hebben. Eén vraag is hoe het mogelijk is dat de atheïst Spinoza als het om de politiek gaat al zijn kaarten op de religie zet. Een andere vraag is wat de machtsdenker Spinoza bedoelt wanneer hij ‘tolerantie’ en ‘democratie’ preekt. Victor Kal laat in zijn boek De list van Spinoza zien dat Spinoza’s religieus-politieke ontwerp in de moderne wereld constant aan de orde is – als een perverse verleiding.

Over de sprekers

Victor Kal was van 1994 tot 2022 universitair hoofddocent wijsbegeerte aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn bijzondere belangstelling heeft de relatie tussen wijsbegeerte en religie, toegelicht aan de hand van de grote teksten uit de moderne wijsbegeerte van Kant tot en met Derrida, en onder verwijzing naar Plato. Hij is de auteur van het kritische boek De list van Spinoza. De grote gelijkschakeling (Prometheus 2020).

Yoram Stein geeft sinds 2003 filosofieonderwijs op verschillende middelbare scholen en universiteiten (Montessori Lyceum Amsterdam, Universiteit Leiden, Roosevelt Academy, Webster). Daarnaast was hij jarenlang actief als journalist voor het dagblad Trouw, het weekblad Opinio en andere bladen, waarin hij schreef over filosofische en levensbeschouwelijke onderwerpen. In 2019 promoveerde hij aan de Universiteit Leiden op het proefschrift Spinoza’s Theory of Religion: The Importance of Religion in Spinoza’s Thought and Its Implications for State and Society.

Rosa Rooduijn (moderator) rondt in 2022 haar onderzoeksmaster Filosofie aan de Universiteit van Amsterdam af, waarin ze zich vooral heeft gespecialiseerd in het grensgebied tussen filosofie en psychiatrie. Daarnaast is ze werkzaam als docent filosofie aan de Universiteit van Amsterdam en in het basisonderwijs.