Victoria Amelina schreef een indrukwekkend dagboek over Oekraïense vrouwen in oorlogstijd
De 37-jarige Amelina werd in 2023 gedood nadat de pizzeria in Kramatorsk, waar ze met een delegatie Colombiaanse schrijvers zat te eten, door een Russische raket werd getroffen. Ze was toen al een jaar bezig om de oorlogsmisdaden van het Russische leger in haar land te boekstaven. Dat deed ze onder meer in een dagboek, dat van zo’n literaire schoonheid is dat het postuum alsnog uitgegeven werd. Om je het onvoltooide ervan te laten beseffen, zijn ook haar aantekeningen erin opgenomen, die lezen als gedichten. Daardoor wordt alles wat ze schrijft nog indringender.
Tot begin 2023 had ik nog nooit iets van Amelina gelezen. Maar haar wrede dood katapulteerde me haar werk binnen. De verhalen die ze optekent uit de monden van dappere Oekraïense vrouwen zijn gruwelijk. Maar door haar nuchtere toon, die sterk doet denken aan het werk van Svetlana Aleksijevitsj, verteer je ze makkelijk en kun je niet stoppen met lezen. Haar woorden getuigen dan ook van menselijke veerkracht, opofferingsgezindheid en vrijheidsdrang, en vooral van een streven naar rechtvaardigheid, al was het maar omdat al die doden dan niet voor niets gestorven zijn.
Het aangrijpendst zijn Amelina’s ervaringen op de dag van de Russische invasie van 24 februari 2022. Ze komt dan terug van een vakantie in Egypte en haast zich naar haar woonplaats Lviv om haar naasten te helpen. Kort voor haar vertrek naar Egypte heeft ze een vuurwapen gekocht, wat tot haar eerste, laconieke zin leidt: „Ik heb net in het centrum van Lviv mijn eerste pistool gekocht.” Alsof het de gewoonste zaak ter wereld is en ze de invasie verwacht.
Ook trekt Amelina rake vergelijkingen met het Sovjet-regime. Als Rusland in 2022 theaters en musea verwoest om de Oekraïense nationale cultuur de nek om te draaien, verwijst ze naar de ‘Geëxecuteerde Renaissance’ uit de jaren dertig, de benaming van een groep van 300 Oekraïense schrijvers en intellectuelen die door Stalins geheime politie zijn vermoord. Dertig jaar later hield de literaire stroming van de Zestigers hun nagedachtenis in ere, al moesten de leden van die groep dat huldeblijk betalen met lange kampstraffen of een onthoofding.
Ronduit teleurgesteld is Amelina als ze Philippe Sands spreekt. Net als zij pleit deze beroemde jurist en schrijver voor een internationaal strafhof om de schuldigen van de oorlog, Poetin voorop, te kunnen veroordelen. Sands heeft echter weinig hoop dat het daar ooit van komt. Precies die bittere waarheid geeft Rusland de moed om eindeloos lang met deze oorlog door te gaan. In het Amsterdamse zaaltje waar Amelina’s prachtige boek werd gedoopt waren ze er stil van.
Gepubliceerd in de NRC op 25 februari 2026. Michel Krielaars schreef deze column naar aanleiding van het programma: Victoria Amelina (1986-2023): vrouwen die oorlog zien
