Over ‘het genie’ en de uitvinding van de atoombom

Gezicht van het kwaad

De uitvinding van de atoombom is een van vele wetenschappelijke uitvindingen die in boeken en films worden geframed als product van één briljant brein. Zo ging deze zomer de film Oppenheimer maar liefst drie uur lang over natuurkundige Robert Oppenheimer en diens ogenschijnlijk solistische uitvinding van de atoombom, en verscheen dit najaar de roman De MANIAC over de wiskundige John von Neumann. Een avond met Margriet van der Heijden, Martijn van Calmthout, Daan Mulder en Emma Zuiderveen over het nieuwe boek van Benjamín Labatut en de representatie van wetenschap in kunst en cultuur.

In De MANIAC vertelt Benjamín Labatut het verhaal van de Hongaars-Amerikaanse wiskundige John von Neumann. Hij ontwierp de ondoorgrondelijke computersystemen die nodig waren voor de ontwikkeling van de atoombom. Van een jonge man met een verbijsterende aanleg voor de wiskunde, ontwikkelde Von Neumanns werk zich steeds meer op gebieden die buiten het bereik van menselijk begrip en controle lagen. Waarom gaan wetenschappelijke uitvindingen vaak als voortbrengsel van een enkel genie de geschiedenisboeken in? En is er wel genoeg ruimte voor diversiteit in de culturele representatie van wetenschappelijke ontwikkelingen, zoals in boeken en films? Tijdens dit programma wordt onderzocht of en hoe culturele representatie van de wetenschap ons begrip hiervan verbetert.

Vanuit haar jarenlange expertise in de natuurkunde en als wetenschapsredacteur, zal Margriet van der Heijden haar licht laten schijnen op de maatschappelijke neiging om wetenschappelijke ontwikkeling één gezicht toe te kennen. PhD-student biofysica en auteur Daan Mulder zal een korte column voordragen waarin natuurkunde en literatuur samenkomen in zijn reflectie op Benjamín Labatuts oeuvre. Emma Zuiderveen modereert de avond over Labatuts nieuwe roman en diens duizelingwekkende weergave van de vernietigende chaos die schuilt in de geschiedenis van computers en AI.

Over de sprekers

Margriet van der Heijden is deeltjesfysicus, hoogleraar wetenschapscommunicatie aan de TU/e, en docent aan Amsterdam University College. Ze schrijft regelmatig voor NRC en schreef het voor de Libris Geschiedenis Prijs genomineerde boek Denken is verrukkelijk, over het leven van Tatiana Afanassjewa en Paul Ehrenfest.

Daan Mulder schrijft soms interviews met (ex-)wiskundigen voor Nieuws Archief voor Wiskunde, soms stukken voor de Nederlandse Boekengids en daarnaast ook een proefschrift over informatieverwerking op cellulair niveau op het onderzoeksinstituut AMOLF. Hij studeerde theoretische natuurkunde aan de Universiteit van Amsterdam.

Martijn van Calmthout is natuurkundige en schrijver. Hij was lang wetenschapsredacteur bij de Volkskrant en is nu hoofd communicatie van het deeltjesinstituut Nikhef in Amsterdam. Hij schreef en schrijft over natuurkunde, wetenschapsgeschiedenis en boeken. Onlangs verscheen zijn biografie Maar dat kan ik van Nobelprijswinnaar en theoretisch fysicus Gerard ’t Hooft. Zijn boek Het eiland dat Higgs heet werd dit jaar bekroond met de Cosmos Boekenprijs 2023.

Emma Zuiderveen (moderator) combineert haar achtergrond in scheikunde en haar werk als milieuwetenschapper met poëzie en proza. Haar gedichten verschenen in verschillende literaire tijdschriften en werden opgenomen in de dichtbundel Rondom Sonja Prins. Ze is fictie-stem bij kunstplatform Hard//hoofd. Haar debuutroman verschijnt in het najaar van 2024 bij Uitgeverij Prometheus.