Een van mijn favoriete schilderijen van de Franse impressionistische schilder Berthe Morisot is een portret van haar zus Edma, passend getiteld De zus van de schilder bij een raam (1869). Een jonge vrouw zit in een witte jurk in een gebloemde leunstoel bij een open raam. De lente- of zomerwarmte straalt je van buiten dat raam tegemoet, maar de vrouw kijkt niet naar buiten. Haar blik is naar beneden gericht, naar een waaier die ze in haar schoot vasthoudt. Is ze moe? Verveeld? Of is ze gewoon aan het wegdromen?

Cindy Kang, curator bij de Barnes Foundation in Philadelphia, noemt de blik van Edma ambivalent en koppelt dit aan het feit dat zij trouwde niet lang voordat dit schilderij werd gemaakt. Het schilderij raakt volgens Kang aan thema’s waar ook vrouwen vandaag mee worstelen: het balanceren van de verschillende rollen en verwachtingen. Het moederschap enerzijds, zelfontplooiing anderzijds. Edma, net als haar zus Berthe een begaafd schilder, conformeerde zich aan de rol die in de negentiende eeuw van haar werd verwacht. Ze gaf het schilderen op voor een leven als echtgenote en moeder. Haar zus werd tegen de verwachtingen in wel een bekend schilder, onder andere dankzij haar uitzonderlijk ondersteunende echtgenoot. Als enige vrouw exposeerde ze tussen andere impressionisten als Édouard Manet en Claude Monet.

Er is nog een prachtig portret van Edma door haar zus, uit 1871, ze is zwanger van haar eerste kind. In een zwarte japon zit ze op een lichte gebloemde bank. Haar handen rusten op haar zwangere buik en dit keer kijkt ze recht vooruit, in de ogen van de toeschouwer. Weer een moeilijk te lezen blik. Is het inderdaad ambivalentie over het moederschap? Ik kan me wel vinden in de lezing van Kang. Ik denk dat het deels de vermoede ambivalentie is die maakt dat ik, een vrouw van 33 die twijfelt of ze kinderen wil, deze schilderijen zo mooi vind. Tegelijkertijd moet ik kritisch kijken naar wat ik op Edma’s gezicht projecteer.

De schilderijen van Berthe Morisot zijn opvallend vanuit het perspectief van de kunstgeschiedenis, waar we weinig vrouwen in verwachting tegenkomen. Waarom is dat eigenlijk? Volgens kunsthistoricus Karen Hearn heeft het te maken met het feit dat zwangerschap direct verwijst naar seks, en het afbeelden daarvan dus als ongepast werd gezien. Ik kan me ook voorstellen dat mannelijke kunstenaars simpelweg niet zo geïnteresseerd waren in dit ‘vrouwenthema’.

Morisot schilderde zwangerschap wel, net als andere vrouwenthema’s. Ze maakte prachtige portretten van haar zus in verwachting, van haar zus bij het wiegje van haar pasgeboren kind, en van haar eigen dochter aan de borst bij haar min. Anders dan de schilderijen van haar impressionisten-collega’s spelen de scènes in haar schilderijen zich vooral binnenskamers af. Ze schilderde het burgerlijke leven van Parijse vrouwen van gegoede komaf eind negentiende eeuw, in de meest vooruitstrevende stijl van dat moment.

Morisots schilderijen, de onderwerpen die ze koos en haar biografie zeggen iets over de verwachtingen die men in die tijd had van vrouwen. Het was bijvoorbeeld niet ongebruikelijk dat jonge vrouwen van gegoede komaf schilderles kregen; een aardig mopje kunnen schilderen vergrootte de kansen op de huwelijksmarkt. Maar het was niet de bedoeling dat het meer werd dan een hobby. Toen Camille Corot, de schilderleraar van Berthe en Edma ontdekte dat de zussen werkelijk talent hadden én een honger om zich te ontwikkelen, noemde hij dat in een brief aan hun moeder ‘een catastrofe’. Edma trouwde en gaf het schilderen op, Berthe bleef schilderen, ook na haar huwelijk met Eugène Manet (de broer van).

Weerspiegelt de ambivalentie die Cindy Kang op Edma’s gezicht ziet hoe Morisot dacht over de keuze van haar zus om het schilderen op te geven voor een leven als vrouw en moeder? Het kan, maar je kunt ook zoveel anders in haar blik lezen. Wat zeggen Kangs en mijn interpretatie over onze eigen tijd en verwachtingen, in dit geval specifiek van kunst van een ‘vergeten’ vrouwelijke schilder? We zitten midden in een golf van tentoonstellingen, podcasts en boeken die vergeten vrouwen uit de kunstgeschiedenis rehabiliteren en ik merk dat ik in hun kunstwerken zoek naar dat stuk van mezelf dat ik in de witte, mannelijke canon niet voldoende zie. Het stuk dat ambivalente gevoelens heeft over het moederschap, bijvoorbeeld.

Iedereen neemt eigen verwachtingen mee naar het museum, daar is niets mis mee. We zien vaak wat we zoeken. Maar je kunt er een kunstwerk ook mee tekortdoen. Dat doe ik met Morisots kunst als ik in haar schilderijen alleen maar zoek naar ideeën over vrouwelijkheid en moederschap. Haar schilderijen hebben veel meer te vertellen, over licht en beweging bijvoorbeeld, of over hoe verf kan dansen op een doek. We kunnen pas echt van vergeten vrouwen en hun werk houden als we ze niet alleen maar vrijmaken van de kaders die hun werk onzichtbaar maakten, maar ook onze eigen manier van kijken kritisch onder de loep nemen.

Gerelateerde artikelen